Spisak i informacije o tvrđavama, citadelama i ostalim utvrđenjima koja postoje ili su u nekom trenutku postojala u Srbiji. Prema nekim izvorima, ima ih par stotina, i oni su svakako jedno od najvećih blaga Srbije i treba ih očuvati i upoznati. Neke bi trebalo i rekonstruisati! Na nekima je već započeta rekonstrukcija. Neke su na listi spomenika kulture od velikog značaja, mada većina još nije.

Izgled Novobrdske tvrđave
 
 

Novobrdsku utvrdu čini dva dela:   

• Gornji Grad
• Donji Grad

   sa ukupno 8(6+2) četvorouglih kula,3(2+1) kapije i velikim suvim šancem oko većeg dela utvrde(od severnog temena Gornjeg Grada preko severnog temena Donjeg Grada do južnog temena Donjeg Grada),a unutar utvrde se nalazi i izvor pitke vode.Van gradskih bedema na istok i jugoistok se širi prostrano podgrađe.
    Gornji Grad   Gornji Grad predstavlja novobrdsku citadelu i ima oblik skoro pravilnog šestougla koji je na istoku spljošten,tako da skoro da poprima izgled petougla sa skoro ravnom stranom okrenutom ka spolja odnosno ka pravcu kojim se najlakše prilazi utvrdi.Na sredini tog spljoštenog dela se nalazi velika pravougaona četvorostrana Donžon kula.Naspram nje se u zapadnom temenu nalazi pravougaona trostrana kula sa krstom mrkocrvene cigle okrenutim ka Donjem Gradu i zapadu,dok se u preostalim temenima nalazi po jedna kvadratna trostrana kula.U njega se ulazi kroz pešačku kapiju u bedemu između kule sa krstom i kule južno od nje.Dužina Gornjeg Grada(pravac sever-jug) iznosi 50m,dok mu je širina 45m.
    Donji Grad   Donji Grad predstavlja novobrdsko utvrđeno naselje i ima oblik izduženog četvorougla(180m x 95m(od toga 45m otpada na Gornji Grad)) koji spljošten sa bokova(istok-zapad),tako da umesto četiri temena ima samo dva u kojima se nalazi po jedna kula,dok se na mestu preostala dva nalaze lučni bedem(zapad) odnosno Gornji Grad(istok).U njega se ulazi kroz kolsku kapiju smeštenu u jugoistočnom bedemu uz južnu kulu Gornjeg Grada.Pored nje, u severoistočnom bedemu,nedaleko od severne kule Donjeg Grad se nalazi pešačka kapija koja se koristi za iznenadne ispade iz utvrde tokom opsade.
    Kule   Novo Brdo poseduje 8 kula,6 u Gornjem i 2 u Donjem Gradu:   

• je pravougaona četvorostrana kula,istočno teme Gornjeg Grada,gradski Donžon.
• je kvadratna trostrana kula,severno teme Gornjeg Grada,od nje počinje severoistočni bedem Donjeg Grada.
• je kvadratna trostrana kula,severozapadno teme Gornjeg Grada.
• je pravougaona trostrana kula,zapadno teme Gornjeg Grada.
• je kvadratna trostrana kula,jugozapadno teme Gornjeg Grada.
• je kvadratna trostrana kula,južno teme Gornjeg Grada.
• je poligonalna trostrana kula,severno teme Donjeg Grada.
• je poligonalna trostrana kula,južno teme Donjeg Grada.

       Kapije   Novo Brdo poseduje 3 kapije,1 u Gornjem i 2 u Donjem Gradu:   

• je lučno zasvedena pešačka kapija,smeštena u zapadnom bedemu Gornjeg Grada između zapadne kule sa krstom i jugozapadne kule.
• je velika kolska kapija sa rampom,smeštena uz južnu kulu Gornjeg Grada.
• je lučno zasvedena pešačka kapija,smeštena u severoistočnom bedemu Donjeg Grada,blizu severne kule.

       Crkve   U sklopu rudarskog naselja Novo Brdo postoji 7 pravoslavnih i 2 katoličke crkve,od kojih su najznačajnije:   

• pravoslavna crkva svetog Nikole,koju su koristili Srbi pravoslavne veroispovesti,koja je bila saborna gradska crkva.
• katolička crkva tzv. Saska crkva,koju su koristili Sasi i Dubrovčani(smeštena kod današnjeg naselja Bostan).

       Prošlost tvrđave   Novo Brdo je nastalo tokom prvih godina vlade kralja Milutina (1282—1321). Postalo je jedna od najvažnijih naseobina nemačkih rudara Sasa (oni su Novo Brdo zvali Nyeuberghe), a po njima se zvalo i Saško Mesto. Ono se prvi put u istorijskim izvorima javlja 1326.godine, kao već poznato rudarsko i trgovačko središte, u kome su Dubrovčani vodili trgovinu i držali carinu.
Osmanlije su prvi put opsele Novo Brdo 1412. godine, ali su posle duže opsade morali da se povuku. Posle toga oni svoje akcije u novobrdskom kraju usmeravaju na presretanja dubrovačkih karavana i važnih prilaza gradu. Tokom prvog sloma srpske despotovine 1439.godine,Osmanlije su otpočele sa opsadom tvrđave koja se okončala predajom 21.06.1441.godine,posle dvogodišnje opsade tokom koje su se stanovnici Novog Brda uporno branili,iako Srbija više od godinu dana nije postojala i nalazila se pod osmanlijskom okupacijom.Osvajači su ga potom opljačkali i spalili.Posle uspešnog krstaškog pohoda koji je tokom 1443. i 1444.godine prodro do današnje Sofije,Srpska despotovina je obnovljena tzv. Segedinskim mirom i Novo Brdo je bez borbe vraćeno despotu Đurđu.U sklopu vazalnih obaveza despota Đurđa prema otomanskom sultanu,jedan odred konjanika i odeljenje kopača tunela iz Novog Brda su poslati da Mehmetu II(1451-1481) kao ispomoć tokom njegovog napada na Carigrad koji se okončao 29.05.1453.godine zauzimanjem grada tokom koga je u borbama poginuo poslednji vizantijski car Konstantin Dragaš(1449-1453) i slomom Vizantije.Međutim već naredne godine Osmanlije napadaju Novo Brdo i uz pomoć teške artiljerije primoravaju opsađene da se 01.06.1455.godine predaju,što je u svojim „Janičarevim uspomenama“ opisao stanovnik Novog Brda Konstantin iz Ostrovice.
Tokom Osmanlijske uprave nastavljena je eksplatacija okolnih rudnika,a od XVII veka se obnavlja kovanje novca u tvrđavi za sultana Murata IV(1623-1640).Tokom velikog austrijskog prodora na Balkansko poluostrvo,Pikolomini uz pomoć lokalnih srpskih ustanika zauzima 1686.godine Novo Brdo,ali ono posle samo godinu dana biva napušteno i lokalni Srbi pod vođstvo patrijarha Arsenija III Čarnojevića(1672-1706) se sele u Austrijsko carstvo u tzv. velikoj seobi Srba.Posle toga je prestala ekplatacija novobrdskih rudnika,a sama tvrđava sa okolnim naseljima je zapustela.
 

    Život u Novom Brdu 

   Novo Brdo je bila varoš razbijenoga tipa, ogromno rudarsko naselje, podgrađe Novog Brda, u kome je bio trg (mercatum). U njemu se živelo po statutu(zakonu) grada Novog Brda. Njegove trgovačke veze su prelazile granice Balkanskog poluostrvaa,pogotovo na zapadu, preko Jadrana, do Italije i dalje. Za sve to je bilo zaslužno ogromno rudno bogatstvo Novog Brda,koje je bilo jedno od najčuvenijih mesta onoga doba (vidi:Novobrdsko-kopaoničko rudarsko područje). Podgrađe se spuštalo i do Krive Reke(koja se onda zvala Topolnica) i Prilepnice, a prilaze njemu branili su gradovi Prizrenac i Prilepac.
Saski valturci (rupnici, rudari) su bili glavni rudari, a osim Dubrovčana i drugih na trgu su trgovali i saski purgari (građani). Sasi su imali svoj sud od građana, svoje notare i urburare (za knjiženje rudarskog desetka), svoje crkve, i zbog svog naprednog rudarstva u Novom Brdu toliko su bili čuveni, da su ih odatle u XIV i XV veku pozivali u Italiju i Španiju.
Novobrdski rudnici bili su u XV veku naročito poznati po proizvodnji glamskog srebra (argentum de glama).Ova vrsta srebra sadržala je u sebi i do 33% zlata.Dubrovački trgovci nastojali su da ovakvu rudu otkupe po ceni običnog srebra,kako bi sami rafinirali zlato i tako stekli ogromnu dobit.Prema procenama istoričara iz novobrdskih rudnika se dobijalo godišnje i po 5t do 6t srebra.Francuski putnik Bertrandon de la Brokijer je prolazeći 1433.godine kroz Srbiju, istakao da srpski despot dobija godinje 200 000 dukata prihoda iz ovog bogatog rudnika.Prema njegovoj proceni bez tih sredstava despot Đurađ Branković(1427-1456),bi odavno bio proganan iz svoje zemlje. 

 
                by 6opucc